Astygmatyzm – przyczyny, objawy i leczenie. Jak widzi osoba z astygmatyzmem?

Astygmatyzm – co to jest za wada?

O astygmatyzmie, nazywanym też niezbornością, mówimy wówczas, gdy przednia powierzchnia oka ma nieregularny kształt, a układ optyczny nie jest w stanie utworzyć punktowego obrazu na siatkówce. U osób z astygmatyzmem rogówka lub rzadziej soczewka oka nie są sferyczne, czyli ich powierzchnie łamiące światło nie są wycinkiem kuli. Ich kształt jest nieregularny lub owalny, może przypominać spłaszczoną piłkę do rugby lub jajko, przez co promienie światła, które wpadają do oka ulegają rozproszeniu w nieprawidłowy sposób. Powoduje to nieostry i rozmazany obraz.

Przykłady astygmatyzmu

Większość przypadków astygmatyzmu to astygmatyzm regularny, w którym rogówka jest symetrycznie zniekształcona. Rodzaje astygmatyzmu regularnego w zależności od załamywania światła przez rogówkę to:

• niezborność prosta (zgodna z regułą) – oś optyczna pionowa załamuje światło silniej niż pozioma
• niezborność odwrotna (wbrew regule) – oś optyczna pozioma załamuje światło silniej niż pionowa
• niezborność skośna – główne osie optyczne są nachylone pod innymi kątami niż pionowy i poziomy (skośnie)

W rzadszych przypadkach rozpoznaje się astygmatyzm nieregularny, w którym osie optycznie nie są ustawione prostopadle co powoduje, że załamanie światła jest nierównomierne. Korekcja tego typu wady jest utrudniona.

Prócz tego wyróżnia się klasyfikację ze względu na współtowarzyszącą wadę wzroku:

• niezborność niezłożona – wraz z niezbornością pojawia się nadwzroczność lub krótkowzroczność w jednej płaszczyźnie
• niezborność złożona – wraz z niezbornością występuje nadwzroczność lub krótkowzroczność o różnej sile i na obu płaszczyznach
• niezborność mieszana – w jednej płaszczyźnie oko jest nadwzroczne, a w drugiej krótkowzroczne

Astygmatyzm a inne wady wzroku

Astygmatyzm rzadko występuje samodzielnie, zwykle towarzyszą mu inne wady wzroku jak:

• krótkowzroczność – promienie światła skupiają się przed siatkówką, co powoduje niewyraźne widzenie z daleka, ale przy zachowaniu prawidłowego, ostrego widzenia z bliska,
• nadwzroczność – promienie światła skupiają się za siatkówką, co powoduje niewyraźne widzenie z bliska. Zwykle widzenie na dalszą odległość jest prawidłowo zachowane, ale przy wyższych wartościach wady również może być zaburzone.

Takie współwystępowanie wymaga bardzo precyzyjnego doboru odpowiednich okularów lub soczewek kontaktowych.

Jak widzi osoba z astygmatyzmem?

Pacjenci z nieskorygowanym astygmatyzmem widzą zamazany lub zniekształcony obraz. Nawet przy niewielkich wartościach wady niezborności może towarzyszyć uczucie zmęczenia oczu związane z pracą wzrokową. Część przypadków astygmatyzmu jest na minimalnym poziomie i nie wpływa znacząco na jakość widzenia – astygmatyzm o mocy 0,50 D (dioptrii cylindrycznych) lub mniejszej bywa dla pacjenta niezauważalny w życiu codziennym. U około 30% populacji rozpoznać jednak można astygmatyzm powyżej 0,50 D, którego objawy mogą utrudniać codzienne czynności, takie jak czytanie, prowadzenie samochodu czy oglądanie telewizji.

Stopnie nasilenia astygmatyzmu

Stopień nasilenia wady jest określany na podstawie wartości dioptrii cylindrycznych:

• do 0,5 dioptrii – astygmatyzm fizjologiczny, zazwyczaj nie wymaga korekty,
• 0,5 – 1 dioptrii – astygmatyzm niskiego stopnia, zwykle to niewielkie zniekształcenie obrazu, może wymagać korekty w zależności od indywidualnej potrzeby,
• 1 – 2 dioptrii – astygmatyzm średniego stopnia, zniekształcenie obrazu jest odczuwalne i wymaga korekty,
• Powyżej 2 dioptrii – astygmatyzm wysokiego stopnia, duże zniekształcenie obrazu wymagające odpowiednio dobranej korekty.

Astygmatyzm – objawy

U osoby z astygmatyzmem może wystąpić:

• rozmywanie się widzianych obiektów (z daleka i/lub z bliska)
• podwójne widzenie, pojawianie się cieni lub podwójnych konturów wokół obiektów
• zniekształcanie widzianych obrazów, falowanie lub wykrzywianie się linii prostych
• pogorszenie widzenia i nasilenie astygmatyzmu, zwłaszcza przy słabym oświetleniu  
• szybsze i nasilone męczenie się oczu (np. podczas czytania)
• utrudnienie w codziennych czynnościach jak czytanie np. z powodu wrażenia łączenia się wyrazów, mylenia liter
• napięcie w obrębie gałek ocznych
• pogorszona ostrość widzenia po zmroku i przy słabym oświetleniu
• mrużenie lub pocieranie oczu
• ból głowy i oczu

>> Nawilżające krople do oczu, maści do oczu, żele do oczu

Przyczyny astygmatyzmu

Główną przyczyną astygmatyzmu jest nieprawidłowe ukształtowanie przedniej powierzchni rogówki – astygmatyzm rogówkowy stanowi około 98% wszystkich przypadków astygmatyzmu. Znacznie rzadziej rozpoznaje się astygmatyzm rozwijający się z powodu wady kształtu soczewki lub astygmatyzm mieszany. Wszystkie przypadki astygmatyzmu mogą być wadami wrodzonymi lub nabytymi w ciągu całego życia.

Czy astygmatyzm jest dziedziczny?

Przyczyny wrodzonego zniekształcenia rogówki nie są w pełni poznane, ale uważa się, że astygmatyzm może być dziedziczny – u dzieci rodziców z astygmatyzmem istnieje większe ryzyko rozwinięcia się tej wady refrakcji.

Przyczyny astygmatyzmu nabytego

• urazy rogówki oka (rany i blizny na rogówce mogą zmieniać jej kształt i powodować zniekształcenia widzenia),
• choroby oka (np. stożek rogówki, początkowe stadium zaćmy),
• zabiegi chirurgiczne na oku (np. zabiegi laserowe, operacje zaćmy) mogą doprowadzić do nieregularności w kształcie rogówki,
• infekcje i stany zapalne oka,
• bardzo rzadko przewlekły ucisk boczny spowodowany np. przez zmiany nowotworowe w oczodole albo zmiany w mięśniach gałkoruchowych.

Czy astygmatyzm może się pogłębiać?

Tak, chociaż nie jest to jednoznacznie określone ani przewidywalne. Na pogłębienie wad refrakcji, w tym astygmatyzmu, wpływ mogą mieć czynniki środowiskowe, np. brak dobrego oświetlenia przy pracy, praca w bliskich odległościach od ekranu itp. Również nieprawidłowo dobrana korekta wady wzroku w okularach może powodować zwiększony wysiłek oczu a w dalszej konsekwencji pogłębienie wady. Do jej zwiększenia może również dojść na skutek procesów starzenia organizmu lub jeżeli dojdzie do nowego/ponownego urazu w obrębie gałki ocznej. Zmiany wartości astygmatyzmu u osób dorosłych (podobnie jak wad sferycznych) mogą pojawiać się w każdym wieku.

Astygmatyzm u dzieci

Astygmatyzm u dzieci jest zjawiskiem powszechnym – szacuje się, że może dotyczyć ponad połowy dzieci w pierwszym roku życia, a wartości wady mogą zmieniać się z wiekiem:  

• pierwszy miesiąc życia: około 30% noworodków ma astygmatyzm powyżej 1 D, a w kolejnych miesiącach niemowlęctwa odsetek dzieci z astygmatyzmem może sięgać nawet 50%
• 2-5 rok życia: astygmatyzm rozpoznaje się u około 20-40% dzieci, wada stabilizuje się lub zmniejsza (zwłaszcza jeśli była bardzo wysoka w pierwszych miesiącach życia). Zwykle wraz z wiekiem dziecka astygmatyzm ulega zmniejszeniu
• 6-12 rok życia: astygmatyzm u dzieci szkolnych jest bardziej stabilny, ale wartości wciąż mogą się różnić, później wada utrwala się

Astygmatyzmu u dzieci nie da się samodzielnie zdiagnozować, ale niepokój powinny budzić takie objawy, jak mrużenie oczu, problemy z koncentracją, tarcie oczu, mylenie liter lub trudności w rozpoznawaniu obrazków i kształtów w książeczce. Bardzo ważna jest obserwacja zachowań dziecka podczas zabawy, a wszelkie niepokojące sygnały należy jak najszybciej skonsultować z lekarzem. Rodzice zastanawiający się, czy astygmatyzm może się u dziecka cofnąć, zazwyczaj są informowani, że wada może zmaleć w pierwszych miesiącach i latach życia malucha, ale ogólnie nie można oczekiwać, że zniknie całkowicie bez interwencji. Najczęściej stosowaną metodą korekcji astygmatyzmu u dzieci są okulary korekcyjne, u nastolatków można rozważyć włączenie soczewek kontaktowych po indywidualnej konsultacji z okulistą. Przy niewielkim astygmatyzmie u dziecka mogą być zalecane ćwiczenia wzroku.

Diagnostyka astygmatyzmu

Diagnozy astygmatyzmu dokonać może jedynie optometrysta lub lekarz okulista. Badania obejmują:

• komputerowe badanie wzroku z wykorzystaniem autorefraktometru,
• pomiar promienia krzywizny rogówki i jej mocy łamiącej (keratometria),
• topografię rogówki – badanie komputerowe obrazujące kształt, krzywiznę i powierzchnię rogówki w postaci barwnej mapy,
• testy zegarowe – proste testy wykorzystujące czarne linie ułożone na białym tle w kształt przypominający zegar. Obserwacja ich kształtu, grubości, koloru czy rozmycia może posłużyć do wstępnej diagnozy.

Korekcja astygmatyzmu

W korekcji astygmatyzmu stosowane są:

• okulary korekcyjne – najczęściej stosowana metoda korekcji. Szkła używane w takich okularach mają określone dwa parametry – cylinder i oś. Cylinder określa jaka moc soczewki jest potrzebna do korekty wady w jednostce – dioptrii cylindyrcznej. Oś określa natomiast pod jakim kątem (od 0 do 180 stopni) promienie mają ulegać załamaniu.
• soczewki toryczne – to specjalny typ soczewek kontaktowych przeznaczony do korekty astygmatyzmu. Mają one kształt przeciętego wzdłuż obwarzanka („torus”) i różną grubość, dzięki czemu mogą skorygować nieostre widzenie. Również mają określone parametry – cylinder i oś.

Zarówno okulary korekcyjne, jak i soczewki kontaktowe mogą korygować jednocześnie astygmatyzm i współwystępujące wady jak krótkowzroczność czy dalekowzroczność. Określane są wtedy parametry jak cylinder i oś (dla korekty astygmatyzmu) oraz sfera – moc soczewki do korekty skupienia światła na siatkówce, określana w dioptriach sferycznych. W przypadku krótkowzroczności przyjmuje wartości ujemne „–”, a przy dalekowzroczności wartości dodatnie „+”.

>> Okulary do czytania damskie i męskie

Dobrze dobrane okulary lub soczewki toryczne nie tylko poprawiają ostrość widzenia, lecz także eliminują inne objawy towarzyszące astygmatyzmowi, takie jak bóle głowy, napięcie w gałkach ocznych, zmęczenie oczu. Ponieważ wartość wady może się zmieniać również w dorosłym życiu, potrzebne są regularne kontrole u okulisty lub optometrysty i systematyczne dopasowywanie mocy szkieł lub soczewek (według niektórych badań u pacjentów dojrzałych obserwuje się nasilanie się zmian astygmatyzmu w kierunku astygmatyzmu odwrotnego oraz zmniejszanie astygmatyzmu prostego).

Leczenie operacyjne astygmatyzmu

Operacyjne leczenie astygmatyzmu ma na celu uzyskanie trwałej zmiany kształtu rogówki lub soczewki, żeby światło skupiało się w odpowiednim miejscu na siatkówce. Najczęściej stosowanymi metodami są laserowa korekcja wady wzroku oraz leczenie chirurgiczne czyli z zastosowaniem implantów.

• W laserowym usuwaniu wady stosowane są różne rodzaje laserów, jest to nowoczesna i obecnie najczęściej stosowana metoda. Zwykle charakteryzuje się wysoką precyzją a efekty widoczne są nawet kilka/kilkanaście godzin po przeprowadzeniu zabiegu. Rekonwalescencja zwykle trwa kilka dni i nie wymaga hospitalizacji.
• Chirurgiczne leczenie z użyciem implantów polega na zastąpieniu naturalnej, nieprawidłowo pracującej soczewki przez wszczepianą wewnątrzgałkowo soczewkę toryczną. Ta metoda najczęściej stosowana jest kiedy astygmatyzm współwystępuje z zaćmą (wtedy jednocześnie u pacjenta usuwane są obie wady – astygmatyzm i zaćma) lub podczas refrakcyjnej wymiany soczewki – ta metoda stosowana jest u pacjentów z dużymi wadami wzroku, którzy nie kwalifikują się do zabiegu z użyciem lasera, lub u których występuje tzw. starczowzroczność.

Astygmatyzm w codziennym życiu

Jeżeli astygmatyzm jest duży to występujące objawy jak nieostre widzenie, rozmyte kontury, zniekształcenie obrazu czy szybsze męczenie się oczu mogą utrudniać codzienne funkcjonowanie. Dlatego ważne jest by przy zauważeniu jakichkolwiek objawów udać się na wizytę do lekarza okulisty lub optometrysty. Odpowiednio dobrane okulary korekcyjne lub soczewki umożliwiają normalne funkcjonowanie w codziennym życiu. Odpowiednio skorygowany astygmatyzm nie stanowi przeszkody w codziennych czynnościach jak np. czytanie, jazda samochodem, praca zawodowa czy uprawianie sportu.

W przypadku pracy przy monitorze komputera u osób z astygmatyzmem może wystąpić szybsze męczenie się oczu, dlatego warto stosować okulary korekcyjne z powłoką antyrefleksyjną. Duży astygmatyzm może być natomiast przeciwwskazaniem do wykonywania niektórych zawodów jak: zawodowi kierowcy czy pracownicy służb mundurowych (policja, wojsko, straż pożarna). Zwykle jednak na danym stanowisku obowiązują określone kryteria jaka wielkość wady wzroku jest dopuszczona.

Najczęstsze mity na temat astygmatyzmu

Astygmatyzm to choroba – MIT

FAKT – astygmatyzm to wada refrakcji, która wynika z nieregularnego kształtu rogówki lub soczewki.

Astygmatyzm u dorosłych może sam ustąpić – MIT

FAKT – astygmatyzm nie zniknie samoczynnie, może być natomiast usunięty np. metodą laserową.

Przy astygmatyzmie nie trzeba nosić okularów lub soczewek – MIT

FAKT – co prawda niższe wartości wady np. poniżej 0,5 dioptrii mogą nie wymagać korekty, ale wyższe wartości mogą już utrudniać codzienne funkcjonowanie i zwykle wymagają noszenia odpowiednio dobranych okularów korekcyjnych lub torycznych soczewek kontaktowych.

Astygmatyzm dotyczy tylko osób dorosłych – MIT

FAKT – astygmatyzm może wystąpić zarówno u dorosłych, jak i u dzieci.

Astygmatyzm powstaje od oglądania telewizji/ekranu smartfona – MIT

FAKT – astygmatyzm to wada, w której rogówka lub soczewka ma nieregularny kształt, co powoduje zniekształcony obraz. Może być dziedziczona lub może powstać na skutek urazu, infekcji lub stanu zapalnego w obrębie oka. Nadmierna ekspozycja na ekrany może natomiast powodować szybsze męczenie się oczu i objawy jak podrażnienie, suchość.

Astygmatyzm to rzadko występująca wada wzroku – MIT

FAKT – astygmatyzm jest bardzo często występującą wadą wzroku, może występować samodzielnie lub w połączeniu z innymi wadami jak krótkowzroczność, dalekowzroczność.

Noszenie okularów korekcyjnych lub soczewek pogarsza wadę wzroku – MIT

FAKT – prawidłowo dobrane okulary lub soczewki nie pogarszają wady wzroku. Umożliwiają one sprawne funkcjonowanie w codziennym życiu, zmniejszają dolegliwości wynikające z obecnej wady a także ograniczają postępowanie wady wzroku.

>> Suplementy dla wzmocnienia wzroku - kapsułki i tabletki z luteiną