Czym jest stan zapalny? O czym świadczy? Czy może być niebezpieczny?

Zapalenie (łac. inflammatio) pełni funkcję ochronną w organizmie, ale tylko wówczas, gdy jest w stanie ostrym. Przewlekły stan zapalny przestaje być czynnikiem fizjologicznym, a staje się czynnikiem chorobotwórczym, prowadząc do chorób autoimmunologicznych oraz nowotworów. Stan zapalny to proces naturalny, przebiegający precyzyjnie w określonych etapach. Bez reakcji zapalnej, które aktywuje układ odpornościowy do walki z czynnikiem chorobotwórczym (np. wirusem, bakterią, złamaniem) nie bylibyśmy w stanie przetrwać nawet najmniejszej infekcji. Złożoność procesu zapalnego znajduje odzwierciedlenie w używanych często określeniach – stan, proces czy odczyn zapalny.

Czytaj więcej: Przeziębienie czy zapalenie zatok - jak je odróżnić?

Objawy stanu zapalnego

Objawy ostrego stanu zapalnego zostały po raz pierwszy opisane przez rzymskiego uczonego i encyklopedystę Aureliusza Celsusa (25 p.n.e. – 50 n.e.). W jedynym zachowanym do naszych czasów dziele „De Medicina” opisał on cztery kardynalne objawy ostrego zapalenia, zwane niekiedy tetradą Celsusa:

• ból (łac. dolor),
• zwiększoną temperaturę (łac. calor),
• zaczerwienie (łac. rubor)
• obrzęk (łac. tumor)

Piąty objaw stanu zapalnego – utrata funkcji i uszkodzenie narządu (łac. functiolaesa) został dodany nieco później, prawdopodobnie przez greckiego lekarza i filozofa Galena (129 – 200 n.e.). Zaczerwienienie skóry to efekt zwiększonego przepływu krwi w miejscu zaatakowanym przez czynnik chorobotwórczy, obrzęk to skutek wycieku białek i komórek z naczyń do tkanki – to wszystko powoduje ból. Temperatura to również konsekwencja zwiększonego przepływu krwi. Z kolei „utrata funkcji” oznacza, że narząd nie działa tak, jak powinien.

Tu znajdziesz: Leki na ból mięśni i stawów, leki przeciwzapalne, maści rozgrzewające oraz plastry

W rozwój reakcji zapalnej zaangażowane jest wiele mechanizmów fizjologicznych związanych zarówno z komórkami (granulocyty, monocyty, płytki krwi, limfocyty T i B, komórki tuczne, komórki śródbłonka naczyń krwionośnych, makrofagi, fibroblasty)  jak i wydzielanymi przez nie substancjami (mediatorami zapalenia). Wraz z upływem czasu dochodzić może do zajęcia całych narządów i wystąpienia objawów ogólnoustrojowych (stany podgorączkowe, ubytek wagi, zaniki mięśniowe, uczucie ogólnego osłabienia).

 Jak powstaje stan zapalny?

Najczęściej czynnik uszkadzający, który inicjuje proces zapalny, pochodzi z zewnątrz. Może on być natury fizycznej (substancja chemiczna, wysoka lub niska temperatura, uraz mechaniczny) lub biologicznej (bakteria, wirus, obce białko). Bywa również, że przyczyną stanu zapalnego jest proces odbywający się wewnątrz organizmu – zator tętnicy, zawał czy rozwijający się nowotwór.

U podłoża reakcji zapalnej leżą zawsze zmiany w naczyniach krwionośnych. Dochodzi do rozszerzenia naczyń i zwiększenia ich przepuszczalności. Prowadzi to do przedostawania się do otaczających tkanek mediatorów i komórek zapalnych.

Ostry stan zapalny pełni ważną funkcję ochronną – prowadzi do usunięcia patogenu i przywrócenia prawidłowej funkcji narządu. Przejście fazy ostrej w przewlekłąwiąże się często z utratą kontroli organizmu nad mechanizmami zapalnymi a w konsekwencji zzaburzeniami funkcji a nawet uszkodzeniem zajętej tkanki. Proces ten można porównać do ewolucji bólu ostrego (funkcja obronna) w przewlekły, który sam w sobie staje się chorobą.

Tu znajdziesz: Leki na zatoki, leki przeciwzapalne i przeciwbólowe

Patogeneza procesu zapalnego

Reakcję zapalna łączy się nierozerwalnie z odpowiedzią immunologiczną. Rozpoczyna ją kontakt patogenu z wyspecjalizowanymi komórkami układu immunologicznego, tzw. komórkami prezentującymi antygen. Pobudzone komórki produkują i uwalniają mediatory zapalenia, które mają kluczowe znaczenia w inicjacji i potrzymaniu procesu zapalnego. Mediatory wywierają pro- i przeciwzapalne działanie na komórki docelowe, modulując przebieg odczynu zapalnego. W miarę upływu czasu do walki z czynnikiem uszkadzającym zaangażowany zostaje również adaptacyjny układ immunologiczny (odpowiedź swoista). Działanie tego układu jest niezwykle precyzyjne – współpraca limfocytów T i B prowadzi do produkcji specyficznych przeciwciał, które w sposób wybiórczy neutralizują  czynnik chorobotwórczy. Reakcja zapalna przebiega zatem w trzech kolejno po sobie występujących fazach –rozpoznania patogenu, jego eliminacji oraz wygaszania odpowiedzi immunologicznej.

Prawidłowo funkcjonujący układ odpornościowy sprawnie rozpoznaje patogeny i skutecznie je eliminuje, nie uszkadzając przy tym własnych komórek i tkanek. W pewnych sytuacjach mechanizmy immunoregulacyjne mogą jednak działać wadliwie – dochodzi do reakcji zapalnej w odpowiedzi na własne antygeny. Stan taki, występujący w wielu chorobach autoimmunologicznych (cukrzyca typu 1, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty, celiakia, Hashimoto).

Czytaj więcej: Dlaczego ciepło leczy - jak działają plastry i maści rozgrzewające?